ریشه‌های یهودی روزه‌‌

۲۱ مرداد ۱۳۸۹
آن‌چه در پی می‌آید، ترجمه‌ی بخشی از مدخل "رمضان" از دایرة المعارف اسلام، ویراست دوم است. این مدخل را م. پلسنر (M. Plessner) نگاشته است (۱). در بخشی از این مدخل، نویسنده بر اساس قرائنی که مبتنی بر شباهت‌های روزه‌ی ماه رمضان با روز کفاره (the Day of Atonement) و روزه‌ گرفتن در آن روز در سنت یهودی است، این احتمال را می‌دهد که تشریع روزه‌ در ماه رمضان و نیز انگاره‌ی نزول قرآن در شب قدر، از سنت یهودی تاثیر پذیرفته باشد. گرچه خود او تصریح می‌کند که این موضوع نیاز به تحقیق بیشتری دارد. گفتنی است افزودنی‌های در قالب قلاب و نیز پانوشت‌ها از مترجم است اما پرانتزها در متن از نویسنده‌ی اصلی است. اصل این مدخل کوتاه را از این‌جا می‌توانید بارگیری کنید.
رمضان نام ماه نهم در تقویم اسلامی [قمری] است. این نام که از ریشه‌ی ر-م-ض است به گرمای تابستان اشاره دارد و از این‌رو نشان‌گر آن است که این ماه در چه فصلی از سال قرار می‌گرفته است، خصوصا در آن دورانی که اعراب باستانی هنوز می‌کوشیدند تا سال خود را با سال شمسی از طریق ماه‌های کبیسه برابر کنند (به نسیء مراجعه کنید).
رمضان تنها ماهی از سال است که در قرآن ذکر شده است (بقره،  183-185  [در متن اصلی ۱۸۱ /۱۶۵ آمده که خطاست] ): در رابطه با شکل‌گیری روزه‌ی ماه رمضان قرآن به ما این‌گونه می‌گوید "ماه رمضانی که در آن قرآن نازل شده است". در مورد ریشه‌های روزه می‌توان به آن‌چه در دایرة المعارف اسلام ویرایش اول در باب صوم گفته شده، تحقیقات س. ف. گویتن (S.F. Goitein) را افزود، ( Zur Entstehung des Ramadan
in Isi, xviii (1929), 189 ff ) که در ارتباط با آیه‌ی فوق‌الذکر قرآن، توجه ما را جلب می‌کند به تشابه میان ماموریت محمد [درود] و فروفرستادن الواح ثانوی شریعت به موسی. فروفرستادن این الواح، مطابق سنت یهودی در روز کفاره [یا یوم کیپور] (the Day of Atonement) به وقوع پیوست (۲) و موجب شکل‌گیری سنت یهودی گردید (روز کفاره، روز دهم/ عاشوراء [در سنت یهودی] است که حکم سلف ماه رمضان را دارد). گویتن چنین پیش می‌نهد که اولین چیدمان جایگزین برای عاشورا [ی یهودی در اسلام] یک دوره‌ی ده روزه بود (ایاماً معدودات، سوره‌ی بقره، ۱۸۰/۱۸۴) و نه یک ماه کامل. این دوره‌ی ده روزه در راستای ده روز آیین توبه‌گری (penance) یهودیان، پیش از روز کفاره بود و تا به امروز بقایای آن [در اسلام] در قالب اعتکاف ده روزه [ی اول ماه رمضان] باقی مانده است. علاوه بر این، اگر بدین نکته توجه کنیم که انگاره‌های اسلامی مربوط به "لیلة القدر" (که در ماه رمضان واقع شده است، و در آن شب، مطابق سوره‌ی قدر آیه‌ی ۱، قرآن نازل شده است) در خیلی از نقاط با انگاره‌های یهودی مربوط به روز کفاره همسان اند، می‌بایست برای پیش‌نهاد گویتن، درجه‌ای از احتمال را قائل شویم، گرچه این پیش‌نهاد مشکلات غیر قابل انکاری در باب زمان‌بندی تاریخی دارد (دگرگونی طول دوره‌ی روزه در یک برهه‌ی کوتاه) و نیز تقرر نهایی تعبیر روزه در قالب یک ماه، از این طریق به نحو قانع‌کننده‌ای توضیح داده نمی‌شود. از سوی دیگر برای تقویت موضع گویتن، شاید بتوان به "لیلة البرائة" (3) اشاره کرد (در این باب بنگرید به G.E. von Grunebaum, Muhammadan festivals, repr.
London and Ottawa 1976, 53-4) که پیش از ماه رمضان و در نیمه‌ی ماه شعبان واقع شده است. انگاره‌ها و اعمالی که به این شب مربوط است و توسط ونسینک (Wensinck) در دایرة المعارف اسلام، ویراست نخست، نقل شده، به واقع تا حدودی شبیه تصورات یهودی مربوط به سال نو (New Year)  است- سال نوی یهودی پیش از روز کفاره واقع شده است و فاصله‌ی آن تا روز کفاره، قدری کمتر از فاصله‌ی لیلة البرائة تا ماه رمضان است – و این تشابه، ارتباط میان لیلة القدر و روز کفاره را تقویت می‌کند. اگر بکوشیم ربط و نسبتی میان واژه‌ی برائة، که تا به حال شرح و تفسیر نشده است، با واژه‌ی عبری b’rī’ā  "خلق" بیابیم، و چنین باز نماییم که، مطابق انگاره‌ی یهودی، جهان در روز سال نو خلق گردیده است (ارجاعات متعددی به این نکته در نیایش‌های جشن سال نو وجود دارد)، آن‌گاه یک حلقه‌ی دیگر به زنجیره‌ی دلیل‌آوری اضافه کرده‌ایم [دلیل‌آوری به نفع تاثیر پذیری تشریع روزه‌ی ماه رمضان، و نیز انگاره‌ی نزول قرآن در شب قدر، از سنت یهودی]. اما اول از همه باید عمر انگاره‌های مرتبط با لیلة البرائة را معین کرد.  
پانوشت: 
1- مشخصات کامل کتاب‌شناختی این مدخل، بر اساس روش ارجاع‌دهی هاروارد، به این قرار است: 
Plessner, M. (1995). "Ramaḍān". In C. E. BOSWORTH, E. V. DONZE, W. P. HEINRICHS, & G. LECOMTE (Eds.), The Encyclopedia of Islam (Vol. 8, pp. 417-18). LEIDEN: EJ. BRILL.
2- روز کفاره یا یوم کیپور مقدس‌ترین روز سال در سنت یهودی است که روز دهم (عاشوراء) از ماه تِشِری (Tishrei) از تقویم عبری است. در این روز فرد یهودی ۵ نوبت به نیایش می‌پردازد و از گناهان سال گذشته‌ی خود طلب عفو می‌کند و روزه‌ای ۲۵ ساعته می‌گیرد. عبادت و نیایش عموما در کنیسه انجام می‌شود. برای توضیح بیشتر به این‌جا مراجعه کنید 
3- لیلة البرائة یکی از نام‌هایی است که به شب نیمه‌ی شعبان داده می‌شود و البته بیشتر در اسلام سنی به این نام مشهور است تا اسلام شیعی. این شب، در سنت اسلامی مقدس محسوب می‌شود و در آن احادیثی در فضیلت استغفار و عبادت در این شب وارد شده است. در سنت شیعی نیمه‌ی شعبان بیشتر به خاطر میلاد امام دوازدهم مقدس انگاشته می‌شود. برای توضیح بیشتر در باب این شب، به این‌جا مراجعه کنید. 

۱ comment

  1. با سلام.
    تقویم قمری (هلالی)در زمان خلافت عمر که دست به تعقیرات بنیادی در ایران زد درست شده و هیچگونه ربطی با قرآن ومحمد ندارد.
    نظریه ای بر رد تقویم قمری
    http://www.salamtwo.com مراجعه
    کنید.
    م-مهدی

Leave a Reply